Gemilerden İllegal Boşaltma Suçları ve Cezaları

Denizler, başta Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO-International Maritime Organization) gibi Birleşmiş Milletler uzmanlık kuruluşları olmak üzere, çok sayıda uluslararası ve bölgesel kuruluşun ve hemen tüm denize kıyısı olan ülkelerin korumaya çalıştıkları bir yaşam ve faaliyet alanıdır.

Korunmaya çalışılan deniz ekosistemi, başlıca koruma yöntemi de deniz kirliliğinin önlenmesidir. Dünya denizlerinin kirlenmesinde kara kaynaklı kirlilik büyük rol oynamakla birlikte, bu tür kirliliğin uluslararası ve bölgesel gayretlerle önlenmesi ülkelerin egemenlik haklarına ve iç işlerine müdahale olarak yorumlandığından, bu gayretler kural koyma ve uluslararası işbirliği seviyesinde kalmıştır.

Gemiciliğin evrensel karakteri nedeniyle kuralların uygulanması ve denetimi anlamında müdahaleye daha açık olması, deniz çevresinin korunmasında uluslararası gayretleri gemi kaynaklı kirliliğin önlenmesine yönlendirmiştir. Son dönemde Erika ve Prestij gibi çevre felaketleri yaratan tanker kazalarının deniz ekosistemine verdiği kalıcı zararlar ve bunun kamuoyunda derin izler bırakması, ilgili uluslararası ve bölgesel oluşumların gemilerin uyacakları sıkı kurallar koymalarına ve uygulamalarına neden olmuştur. Bu kazaların AB sularında meydana gelmiş olması ve gemilerden illegal boşaltmaların ciddi bir kirlilik kalemi oluşturduğuna inanılması, AB’yi bu konuda daha titiz ve tavizsiz olmaya itmiş ve Prestij kazasından sonra hazırlanan Erika II isimli tedbirler paketi ile birlikte, AB sularında tüm gemilere uygulanmak üzere gemilerden illegal boşaltmalara karşı adli cezalarla ilgili müktesebatın yürürlüğe konulmasına yol açmıştır.

Gemilerden illegal boşaltmaların cezalandırılması konusunda başlıca AB müktesebatı “Gemi kaynaklı kirlenme ve ihlaller için cezaların ortaya konulması hakkında 2005/35/EC sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konsey direktifi”dir. “Gemi kaynaklı kirlenmeye karşı hukukun uygulanması için ceza hukuku çerçevesinin güçlendirilmesine ilişkin 2005/667/JHA sayılı Konsey çerçeve kararı” direktifi desteklemek amacıyla hazırlanmıştır. Ancak, çerçeve kararın hükümlerinin üye ülkeler tarafından iç hukuka aktarılması ve uygulanmasındaki usule ilişkin sıkıntılar, AB’yi henüz uygulanmaya başlanan bu müktesebatı revize etmeye zorlamıştır. Sürdürülmekte olan revizyon çalışmaları ile çerçeve kararın hükümleri, 2005/35/EC sayılı direktife ithal edilecektir. Bu müktesebatın taslak hazırlama çalışmaları ve yürürlüğe girme sürecinde, özellikle denizcilik sektörü tarafından yapılan cezaların çok ağır olduğu itirazlarının ve daha sonraki dönemde müktesebat aleyhine açılan davaların revizyon çalışmalarında dikkate alınmayacağı tahmin edilmektedir.

2005/35/EC sayılı direktifin giriş bölümünde, üye devletlerin MARPOL Sözleşmesi temelinde gemi kaynaklı boşaltımlar için kuralları olmakla birlikte, topluluk sularında deniz trafiğinin hacminin çok büyük olduğu ve günlük yaşamda bu kuralların önemsenmediği belirtilmekte, üye devletler arasında MARPOL uygulamalarının çok farklılık gösterdiğine ve topluluk seviyesinde özellikle gemi kaynaklı boşaltımlar konusundaki kuralların ihlali için cezaların uyumlaştırılması gereğine işaret edilmektedir. Direktifin ve çerçeve kararın temel hükümleri aşağıda belirtilmiştir.

Amaç ve kapsam

Direktifin amacı, gemi kaynaklı kirlenme ile ilgili uluslararası standartların AB müktesebatına ithal edilmesi, deniz emniyetinin geliştirilmesi ve gemilerden kaynaklanan deniz kirlenmesinin önlenmesi için boşaltmalardan sorumlu personelin, direktifin ilgili hükümlerinde belirtilen cezalara tabi tutulmasıdır. Direktif, kirletici maddelerin MARPOL rejiminin uygulanabildiği ölçüde bir üye devletin limanlar dahil iç sularında, karasularında, uluslararası hukuka uygun olarak oluşturulmuş münhasır ekonomik bölgesinde veya eşdeğer bölgede ve açık denizde yapılan boşaltmalara uygulanacaktır. Direktif ayrıca, devlet gemileri ve savaş gemileri dışında bayrağı ne olursa olsun herhangi bir gemiden yapılan kirletici madde boşaltımına uygulanacaktır.

İhlaller ve suçlar

Kasıt, dikkatsizlik veya ciddi ihmal neticesinde işlenmesi durumunda üye devletler, gemilerden kirletici maddelerin direktif kapsamındaki deniz alanlarına boşaltımının ihlal teşkil etmesini sağlayacaklardır. Bu ihlaller adli suç olarak kabul edilecektir.

Cezalar

Üye devletler, direktifin cezalarla ilgili hükümlerinde belirtilen ihlallerin adli ve idari cezalar da dahil; etkin, orantılı ve caydırıcı cezalara tabi olmalarını sağlamak için gerekli tedbirleri alacaklardır. Ayrıca, her üye devlet bu cezaların ihlalden sorumlu personele uygulanmasını sağlayacak gerekli tedbirleri alacaktır. Ciddi durumlarda adli cezalar en az bir ila üç yıl hapis olacaktır. İşlenen fiilin suyun kalitesini bozmadığı küçük olaylarda, üye devlet hapis cezasından daha farklı bir ceza uygulayabilecektir. Adli cezalarla birlikte özellikle para cezaları veya işleyen kişinin resmi yetki veya onay verilmesini gerektiren bir faaliyetten men edilmesi veya durumun aynı tür bir adli suçu tekrar işleyeceği yönünde inanç doğurması durumunda, bir şirket kurma ve yönetmeden yasaklanması gibi tedbirler uygulanabilecektir. Ayrıca, üye devletler aşağıda belirtilen durumlara uygun cezalandırma için gereken tedbirleri alacaklardır (2005/667/JHA sayılı Konsey çerçeve kararı);
• Kasıtla işlenmiş bir suçun ciddi ve yaygın su kirliliği, hayvan ve bitki türlerine zarara veya ölüm ve yaralanmaya neden olması durumunda, suçlunun en az beş yıldan on yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılması,
• Kasıtla işlenmiş bir suçun ciddi ve yaygın su kirliliği, hayvan ve bitki türlerine zarara neden olması ve organize olarak işlenmesi durumunda, en az iki yıldan beş yıla kadar cezalandırılması,
• Dikkatsizlik ile işlenmiş bir suçun ciddi ve yaygın su kirliliği, hayvan ve bitki türlerine zarara veya ölüm ve yaralanmaya neden olması durumunda, suçlunun en az iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılması,
• Ciddi ihmal ile işlenmiş bir suçun ciddi ve yaygın su kirliliği, hayvan ve bitki türlerine zarara veya ölüm ve yaralanmaya neden olması durumunda, suçlunun en az bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılması.
Tüzel kişilerin sorumlulukları ve tüzel kişiler için cezalar (2005/667/JHA sayılı Konsey çerçeve kararı)
Her üye devlet yukarıdaki suçların bir tüzel kişi içerisinde bu tüzel kişi yararına faaliyet gösteren ve tüzel kişiyi temsil etme, tüzel kişi adına karar verme ve tüzel kişi içerisinde faaliyetlerin kontrolü yetkilerine sahip, şahsen veya tüzel kişinin bir organının parçası olarak yönetici pozisyonunda olan bir şahıs tarafından işlenmesi durumunda, tüzel kişiyi sorumlu tutacak tedbirleri alacaklardır. Bunun yanı sıra, bu şahsın nezaret ve kontrolünün eksik olduğu durumlarda tüzel kişiyi sorumlu tutacak tedbirleri de alacaklardır. Tüzel kişinin sorumluluğu; suçu işleyen, tahrik eden veya yardımcı olan gerçek kişilere karşı adli sürecin uygulanmasını engellemeyecektir. Üye devletler, sorumlulukları çerçevesinde tüzel kişileri aşağıdaki esaslara göre etkin, orantılı ve caydırıcı cezalarla cezalandıracak tedbirleri alacaklardır;

• Cezalar, maksimum 150 000-300 000 Avro arasında ve kasıtlı olarak işlenmiş çok ciddi suçlarda 750 000-1 500 000 Avro arasında adli ve idari para cezaları olacaktır,
• Cezalar, tüm durumlarda para cezaları dışında kamu yardımından men, ticari faaliyetin geçici veya sürekli yasaklanması, adli nezaret altına alınma, mahkemenin şirketin faaliyetlerini durdurmasına karar verebilmesi ve suçun sonuçlarını ortadan kaldırmak için çeşitli tedbirler alma yükümlülüğü gibi diğer cezaları da içerebilecektir.

Yargılama yetkisi

Her üye devlet suçların kovuşturulması için ülkesinin tamamında veya bir kısmında, uluslararası hukuka uygun olarak belirlenmiş münhasır ekonomik bölge veya eşdeğer deniz alanında, kendi bayrağını taşıyan gemilerde, suçun işlendiği yer kendi ülkesinde olmadığı durumlarda vatandaşları için, merkezi kendi ülkesinde olan tüzel kişiler için, kendi ülkesine veya münhasır ekonomik bölgesine zarar verebilecek suçlarda; gemi kendi limanlarından birinde ise, açık denizde işlenen suçlarda, gemi kendi limanlarından birinde ise yargı yetkisini tesis edecek tedbirleri alacaktır. Bir suç birden fazla üye devletin yargı yetkisine giriyorsa, ilgili devletler koordinasyon ve karşılıklı yardım gayreti içerisinde olacaklardır.

Müktesebata karşı girişimler

AB’nin gemilerden illegal boşaltma suçları ve cezalarını düzenleyen müktesebatı, bazı üçüncü ülkelerde ve dünya denizcilik sektöründe ağır cezalar getirmesi ve suçu işleyeni hedef alması açısından tereddütle karşılanmıştır. AB üyesi ülkelerde henüz uygulamalar tam olarak başlamadığından, tereddütlerin gerçekleşme derecesi hakkında bir şey söylemek mümkün değildir. Bu müktesebatın değiştirilmesi yönünde, özellikle INTERTANKO’nun öncülük yaptığı denizcilik sektörünün girişimleri sürmektedir. İtirazların genel hukuki gerekçesi, AB müktesebatı hükümlerinin uluslararası hukuka aykırı olması ve bazı konularda hukuki kesinlik bulunmamasıdır.