2008 Ekim başında yürürlüğe giren 5510 sayılı yasa ile geçmiş yılların  “yıpranma payı” uygulaması terk edilmiştir. 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Yasasının 40′ıncı maddesi ile “fiili hizmet süresi zammı” olarak yeniden farklı bir düzenleme getirilmiştir. Bu kapsamda, 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun itibari hizmet süresine ilişkin ek 5. maddesi ile 5434 sayılı Emekli Sandığı Kanunu’nun fiili hizmet süresi zammına ilişkin 32. maddesi yürürlükten kaldırılmıştır.

Yeni düzenleme ile kimi işyerleri ve işler “risk taşıyan işler” kapsamından çıkarılmış, yani yıpranma payından yararlananların kapsamı daraltılmıştır.

Gemiadamı da yeni düzenlemenin mağdurları arasında yer almıştır.

Eskiden gemiler limanda çok, denizde az kalırdı. Örneğin bir hat gemisinin liman süresi toplam sefer süresinin rahatlıkla 2/3’ünü bulur hatta üzerine bile çıkardı. Ancak ekonomik taşıma anlayışı gemileri limana bağımlı olmaktan uzaklaştırdı. Dolayısıyla gemiler denizde çok limanda az kalan yüzer yapılar haline geldi. Bu yapısal değişim gemiadamının iş zorluğunu doğrudan artırdı.

Gemiadamı “faraday kafesi”nde yaşamaktadır. Yolculuk sırasında gerek makinelerin, gerek elektronik sistemlerin, gerekse atmosferik koşulların ürettiği statik elektrik gemiadamının bünyesinde ağır çöküntüler yapmaktadır. 3-4 Aylık bir seferde gemiadamının bünyesinde yapılan ölçümlemeler 17 Volta kadar çıkabilen statik gerilimin varlığını ortaya koymuştur.

Dolayısıyla gemiadamı seyirdeyken bir çeşit “manyaklaşma” tehdidi altındadır. IMO bile bu tehdidi ele alarak “fatigue” (mesleki bezginlik) adı altında globalleştirdi.

Eskiden statik elektrik vurgunu günümüzdeki kadar belirgin değildi. Çünkü gemiler limana uğradıklarında çokluk bir haftanın altına düşmeyen süreyle orada kalabiliyorlardı. Gemiadamı da bu süreçte karayla irtibat kurarak statik elektriğini toprağa verebiliyordu.

Ancak günümüzde bu koşullar olumsuz şekilde değişmiştir. Yük kapasitesi 100 bin tonu aşan düzenli hat gemisi bir limanda / liman terminalinde en çok 2-3 gün kalmaktadır. Dolayısıyla gemi adamı faraday kafesinde yaşamanın ürünü olan statik elektriği bünyesinden dışarı atamamaktadır.

Deniz çetin bir doğa ortamıdır. Onunla mücadele etmek, bilgi ve beceri kadar özveri de gerektirir. Gemilerin limancı olmaktan çıkarak denizci olma özelliği kazanması gemiadamının meslek ömrünü kısaltmıştır. İngiltere’deki Tavistock Enstitüsü tarafından yapılmış periyodik araştırmalar, 60’lı yıllarda dünya genelinde 25 yılın üzerinde olan meslek ömrünün son yıllarda 5 yılın altına düştüğünü ortaya koymuştur. Hatta Türkiye ölçeğinde kamuoyuna yansımış bilgiler, meslek ömrünün özellikle genç denizciler arasında bunun yarısının da altında olduğunu göstermektedir.

Gemiler ticaret yaparken çetin doğa koşulları yanında bir dizi deniz kazası tehdidi altındadır. Bunlar arasında çatışma, yangın, batma, su etme, alabora olma, geminin kırılması gibi deniz kazaları yüzünden gemiadamının can kaybına uğraması belirtilebilir.

Ayrıca, son 20 yıldır deniz kazalarının dışında gemi adamlarının yaşamı bakımından ciddi tehdit oluşturan terör ve deniz haydutluğu olgusu, dünyanın birkaç bölgesinin dışına taşarak globalleşme eğilimi göstermiştir. Dolayısıyla deniz kazaları ve terör /  haydutluk gemiadamının meslek ömrünün kısalmasında etkin olmuştur. Bu engellerin sadece ek maddi ödemeler yapılarak telafisi mümkün değildir.

Kimi bakış açısı bu insanların gemide çalışmasını ve dünyayı dolaşmalarını bir ayrıcalık, hem de prim olarak görmektedir. Oysa kazın ayağı öyle değildir. Gemiadamı, çalıştığı geminin uğrak yaptığı limanları işten zaman ayırabildiği kadar dolaşır. Kaldı ki son yıllarda ABD ve bazı ülkelerin limanlarına Türk gemiadamlarının – gemi kaptanları da dâhil olmak üzere -ayak basmaları engellenmekte ve gemi içine hapsedilmektedir.

Denizin çetin koşullarına ve sıla özlemine göğüs gererek o ülke insanının refahı uğruna onların yüklerini taşıyan ve o ülkenin ekonomisine katkıda bulunan gemiadamlarının karaya ayak bastırılmaması bile tek başına mesleğin zorluğu bakımından yeterli bir nedendir. Dolayısıyla gemiadamı gittiği limanlarda dolaşmaya meraklı olmayan, aynı limana ikinci kez gittiğinde de statik elektriğini çoğunlukla limanın sınırları içinde boşaltan insan durumundadır…

Son yıllarda gemiadamları işyerlerinde (gemilerde) 6+1, 7+2 gibi uzun süreli hizmet akitleriyle çalışır duruma gelmiştir. Bu da daha çok sıla, ev, aile ve çocuk özlemi demektir. Bir gemiadamı seferdeyken evinde kışlık yakacağının olup olmadığından, yazıhanenin eve aylığı gönderip göndermediğinden çokluk haberdar değildir. Kendisi ekmeğini denizden çıkartırken eşi evin hem annesi hem babası olma görevini yüklenerek çocuklarını tek başına büyütmektedir.

Gemiadamı uzun seferlerde kamara, oturma salonu ve gemi güvertesi üçgeninden oluşan sınırlı bir mekânda hem de uzun süre yaşamak zorunda kalmaktadır. Çok ortam değiştirmemenin yarattığı bıkkınlık ve içe kapanma, gemiadamlarında sık karşılaşılan rahatsızlıklardandır. Aynı zamanda gemi üzerinde sadece belli sayıda gemi çalışanı ile ilişki halinde bulunan gemiadamının sosyal aktiviteleri de zayıflamaktadır.

Deniz emekçilerini statik elektrik ve gürültü yüklü bir çalışma yaşamında kısmen de olsa mutlu etmenin etkin yollarından birisi, onlara belli bir çalışma yılını çalışılmış gibi ekleyerek daha kısa sürede emekli olmalarına ve mesleğin yüklediği olumsuzlukları telafi etmelerine olanak sağlamaktır.

Bunun durağı da yıpranma payıdır.

Bunu deniz emekçisinden esirgemeyecek bir hükümet denizci ulus oluşturmanın kilit taşını gediğine oturtmuş olacaktır…

Öyle bir hükümet aranıyor!